DÜNDEN BUGÜNE TÜRKİYE’DE AŞI
Türkiye’de etkin ve sürekli aşı uygulamaları 1930 yılında çiçek aşısı uygulanmasını zorunlu kılan yasa ile başlamıştır. Bulaşıcı hastalıklara karşı savaşta, önceleri araç-gereç ve personel yetersizliği nedeniyle il ya da ilçe merkezlerinde kurulan ekiplerle yürütülen aşılama çalışmaları, 1963 yılında sağlık hizmetlerinin sosyalleştirilmesi ile yaygın sistematik aşı uygulamalarına dönüşmüştür.
İlerleyen yıllarda, aşıyla korunulabilen hastalıkları ve bu hastalıklardan ölümleri azaltmak amacıyla Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “1990 yılına kadar çocukların aşı ile korunulabilir altı hastalığa karşı bağışıklanması” hedefinin gerçekleştirilmesi için “Genişletilmiş ve Hızlandırılmış Aşılama Programı (Kampanya)” benimsenmiştir. Mart 1985’te başlatılan bu kampanyada 0-12 aylık bebekler başta olmak üzere, 0-60 aylık aşısız veya eksik aşılı çocukların beş hastalığa (difteri, verem, boğmaca, çocuk felci, kızamık) karşı bağışıklanması amaçlanmıştır. Buna göre; kampanya öncesi tam aşılı çocuk yüzdesi yüzde 25-35 iken kampanya sonunda 5 yaş altı çocukların yüzde 92’si aşılanmıştır.
Ulusal Aşı Takvimi’nde 1998 yılında değişiklik yapılmış, yukarıda sayılan 6 hastalığa ilave olarak Hepatit B ( sarılık) aşısı programa ilave edilmiştir.
Yıllar içinde ulusal takvimdeki aşılar artmıştır. 2005 yılı sonuna kadar 7 hastalığa (difteri, boğmaca, tetanoz, çocuk felci, kızamık, hepatit-B, verem) karşı aşılama yapılmıştır.
2006 yılında ise bütün sağlık kuruluşlarında Hib (menenjit), Kızamıkçık, Kabakulak aşıları yapılmaya başlanmıştır. 2008 yılı başından itibaren DaBT-İPA-Hib aşıları (beşli karma aşı) tek enjektör içinde uygulanmaya başlanmış bu şekilde bir seferde 5 hastalığa karşı aşılama yapılması sağlanmıştır. Böylelikle daha az sayıda enjeksiyon ile daha çok aşının uygulanması imkanı sağlanmıştır. Ulusal Aşı Takvimi’ndeki son yenilik; Kasım 2008 tarihinden itibaren KPA (Zatürre) aşısının takvime ilavesidir. Önemli hastalık, sakatlık ve ölüm nedeni olan bu hastalıktan da artık çocuklarımız korunmaktadır. KPA aşısı ile birlikte bağışıklama sağlanan hastalık sayısı 11’e yükselmiştir.
Yapılan aşılama çalışmaları sonucunda aşı ile korunulabilir hastalık hızlarında ciddi düşüşler yaşanmıştır. Daha önce, özellikle 1924-44 yılları arasında büyük salgınlar ve ölümlere yol açmış olan çiçek hastalığı, 1977 yılından itibaren tamamen yok edilmiştir. Hastalık etkeni yok edildiğinden çiçek aşısı uygulamalarına ihtiyaç kalmamış ve 1980 yılında aşılama durdurulmuştur.
Yine çok önemli bir çocukluk çağı bulaşıcı hastalığı olan poliomiyelit (çocuk felci) hastalığına karşı dünya genelinde yaygın aşılama çalışmaları yapılmış ve hastalık yok edilme aşamasına getirilmiştir. 1988 yılında dünya genelinde 350.000 olan vaka sayısı 2001 yılında itibaren 2.000 vakanın altına indirilmiştir. Ülkemizde son Polio vakası 26 Kasım 1998 tarihinde görülmüştür. Ancak halen dünyada vakaların görülmesi nedeniyle program ve aşılama çalışmalarına devam edilmektedir. Polio Eradikasyon Programı çalışmaları ile Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölgesi Türkiye’yi 21 Haziran 2002’de “Poliodan Arındırılmış Bölge” sertifikası ile belgelendirmiştir.
Beş yaş altı çocukların temel sağlık hizmetlerine erişilebilirliğinin önemli bir göstergesi olan kızamık aşılama hızı 1990 yılında yüzde 67 iken, 2007 yılında yüzde 96’ya çıkmıştır. 2002 yılında başlatılan “Kızamık Eliminasyon Programı” kapsamında; 2003-2005 yılları arasında, “Kızamık Aşı Günleri” gerçekleştirilerek 15 yaş altı 18.216.897 çocuk aşılanmış olup yüzde 96’lık bir aşılama hızına ulaşılmıştır. Kızamık vaka sayılarında dramatik düşüşler yaşanmış olup vaka sayıları 2001 yılında 31 bin, 2002 yılında 7.800 iken, 2007’de 3 vakaya kadar gerilemiş, 2008 yılı ilk on aylık döneminde ise hiç yerli vaka bildirilmemiştir. 2010 yılına kadar yerli kızamık virüsü eliminasyonu (yok edilmesi) hedefine ulaşılması planlanmıştır.
Ülkemizde yıllardır difteri vakası görülmemektedir. Diğer aşısı uygulanan hastalıkların vaka sayılarında da önemli düşüşler kaydedilmiştir. Yürütülen ek çalışmalar ile 16 yaş altı grubun Hepatit B ve Kızamıkçık aşılamaları da tamamlanmıştır.
Rutin aşılama çalışmalarında ülke genelinde elde edilen başarılar yanında bölgesel düzeyde de başarılı uygulamalar gerçekleştirilmiş, 2003 yılında ülke genelinde aşılama oranı yüzde 68 ve bazı illerimizde aşılama oranı yüzde 30’lar seviyesinde iken, bugün aşılama oranı ülke genelinde yüzde 96 olup, yüzde 85’in altında kalan il kalmamıştır. Bu oranlar Avrupa Bölgesi aşılama oranlarından iki puan yüksektir. Bu başarının sağlanmasında bu konuda gösterilen politik kararlılık yanında, genel anlamda koruyucu sağlık hizmetlerine verilen önem ve bu kapsamda aşıya ayrılan bütçenin artırılması büyük önem arz etmektedir. 2002 yılında 14 milyon TL olan aşılama bütçesi, 2008 yılında 204 milyon TL olarak gerçekleşmiş olup, 2009 yılı bütçesi 300 milyon TL olarak belirlenmiştir.
Aşılama hızlarında Cumhuriyet tarihimizin en yüksek hızlarına ulaşılmış olup, son beş yılda bölgeler arası farklar giderek azalmıştır. Aşıyla korunulabilir hastalık sıklıklarında önemli düşüşler yaşanmaktadır. Ayrıca yeni eklenen zatürre aşısı ile birlikte aşı takvimimiz dünyada, aşıda birinci lige yükselmemizi sağlamıştır. Aşı uygulamasının ülkemizde ücretsiz olarak tüm sağlık kuruluşlarımızda uygulanıyor olması da diğer birçok gelişmiş ülkeden önemli bir farkımızdır. Ülkemizin her tarafında soğuk zincir sistemi ile etkinliği korunmuş, güvenli aşı ile aşı uygulamaları devam etmektedir.
Aşı programının bu başarısında sağlık personelimizin gayretleri yanında bebeklerini aksatmadan sağlık kuruluşlarına getirerek aşılarını yaptıran anne ve babaların çok önemli katkısı bulunmaktadır. Geleceğimizin teminatı olan çocuklarımız adına anne ve babalara teşekkür ediyoruz. Bebeklerimizi aşılatarak her yıl yaklaşık 50 bin bebeğin ölümünü birlikte engellediğimiz unutulmamalıdır.
Kronolojik Özet:
1930: Çiçek aşılaması
1937: Difteri, Boğmaca aşılaması
1952: BCG aşılaması ( verem)
1963: Oral Polio aşılaması ( çocuk felci)
1968: DBT aşılaması( difteri, boğmaca, tetanoz)
1970: Kızamık aşılaması
1981: Genişletilmiş bağışıklama programı
1985: Türkiye aşı kampanyası
1995: Polio ulusal aşı günleri
1996: Kızamık hızlandırma kampanyası
1997: Polio Mop-up
1998: Hepatit-B aşılaması (sarılık)
1998: Son Polio vakası
2003: Kızamık okul aşı günleri
2005: Kızamık aşı günleri
2006: Kızamıkçık, Kabakulak ve Hib (menenjit) aşısının programa eklenmesi, Hepatit B adölesan aşılamasının başlatılması
2007: Pentavalan aşı (beşli karma aşı)
2007-2008: İlköğretim yaş gruplarının Hepatit B ve Kızamıkçık aşılarının tamamlanması
2008 Kasım: Konjuge pnömokok aşısının takvime eklenmesi.
